Psychopaten?


Psychopaten: hoe pik je ze eruit?   (versie 0.4.9)

Wat opvalt bij veel persoonlijkheidsstoornissen, is de dominante aanwezigheid van het masculiene statuspatroon. Hoewel de verschillende gedragspatronen verschillen, zijn mensen met een persoonlijkheidsstoornis vaak gericht op de zelfverhoging en de anderverlaging.

Soms worden deze zelfverhoging en anderverlaging zeer expliciet en dominant gebruikt. De statusbewegingen worden op niet mis te verstane wijze ingezet. Er is geen twijfel mogelijk over de statusdynamiek.

In andere gevallen zijn de zelfverhoging en anderverlaging minder zichtbaar. De bewegingen worden zeer strategisch ingezet en zijn slechts te herkennen na grondige analyse van de statusdynamiek.

(Dat strategisch handelen hoeft geen bewuste keuze te zijn. Veel mensen met een persoonlijkheidsstoornis handelen nu eenmaal op die manier. Als er wel sprake is van een bewuste keuze dan zijn deze mensen vrij om voor een ander patroon te kiezen. In dat geval zou er geen sprake zijn van een persoonlijkheidsstoornis.)

Veel ruimte innemen

Door de dominantie van het masculiene patroon nemen deze mensen veel ruimte in. Hoe zichtbaarder het patroon, des te gemakkelijker het voor anderen is om ermee om te gaan. Bij de meer strategische inzet wordt het moeilijker er de vinger achter te krijgen. Zulke situaties geven minder grip en meer het gevoel dat de ander erg veel ruimte inneemt.

De psychopatische persoonlijkheid (psychopathie)

Een persoonlijkheidsstoornis die sterk door het (strategisch) masculiene patroon wordt gekenmerkt, is die van de psychopatische persoonlijkheid. De psychopaat gebruikt niet alleen de zelfverhoging en anderverlaging, maar is ook in staat tot anderverhoging en zelfverlaging. Het probleem is echter dat hij deze statusbewegingen niet context-correct (en dus oprecht) gebruikt, maar strategisch. Het doel van deze strategie is zelfverhoging en/of verhoogd worden door een ander. Een grote gevoelsarmoede en een gebrekkige gewetensfunctie spelen hierin een grote rol.

Leiders met een persoonlijkheidsstoornis?

Om carrière te maken, moet je over bepaalde vaardigheden beschikken en enige dominantie mag de leider niet vreemd zijn. Robert Hare concludeert dat de grens tussen zulke vaardigheden en de eigenschappen van bepaalde persoonlijkheidsstoornissen erg dun is.

Kenmerken van de psychopatische persoonlijkheid

Om leren gaan met mensen met een persoonlijkheidsstoornis betekent allereerst leren begrijpen wat er gebeurt. In onderstaande tabel geven we een overzicht van enkele kenmerken van de psychopaat met hun vertaling in statusdynamiek.

kernelementen

statusdynamiek van de psychopaat

Maken uw chef of collega's een gladde, charmante indruk?

Ze doen meer aan anderverhoging en zelfverlaging dan passend is voor de gegeven situatie.

Buigen zij een gespreksonderwerp vaak om naar een gesprek over henzelf?

Alles wordt zoveel mogelijk naar zelfverhoging gebracht: 'ik ben belangrijk'. De anderverhoging sneuvelt als eerste. Tegelijk wordt het risico om verlaagd te worden vermeden.

Brengen zij anderen in diskrediet, of zeiken ze anderen af om hun eigen imago of reputatie op te poetsen?

Ze gebruiken veel ongepaste anderverlaging om te voorkomen dat ze zelf verlaagd worden. Daarmee vermijden ze ook de zelfverlaging en anderverhoging waar die op hun plaats zijn. Onderdeel van de strategie is voorkomen dat anderen elkaar gaan verhogen. Dat mag niet gebeuren, want daar heeft de psychopaat geen controle over.

Kunnen ze met een stalen gezicht liegen tegen collega's, klanten of zakenrelaties?

Ze gebruiken alle vier de statusbewegingen, maar net op het verkeerde moment. Het is niet te controleren als je niet van de juiste achtergronden op de hoogte bent. Ze zijn daardoor moeilijk te betrappen.

Vinden ze mensen die ze te slim zijn af geweest of die ze hebben gemanipuleerd dom of stom?

Door hen zouden ze (terug)verlaagd kunnen worden en dat moet voorkomen worden door hen alvast (extra) te verlagen.

Zijn ze opportunistisch en genadeloos; vinden ze het vreselijk om te verliezen en spelen ze om te winnen?

Ze hebben een grotere angst voor verlaging dan gemiddeld, en een evenzo bovengemiddelde drang naar verhoging.

Maken ze een kille, berekenende indruk?

Het gebrek aan emotionele beleving is altijd van invloed op het concrete gedrag. Hierdoor 'voelen' ze een situatie onvoldoende aan en kunnen dus niet de juiste statusbewegingen in de juiste dosering toepassen. Hun grootste struikelblok is de dosering. Er ontstaat een zekere incongruentie, m.n. in patronen.

We merken het niet direct, maar naarmate het patroon (langere termijn) duidelijker wordt, zien we ook meer van deze incongruentie. Nu valt op hoe het gedrag(spatroon) los lijkt te staan van emoties, het is gevoelloos, kil, berekenend.

Gedragen ze zich soms onethisch en oneerlijk?

Het onethische is eigen aan en het gevolg van hun context-incorrecte statusgedrag.

Hebben ze binnen de organisatie een machtsnetwerk opgebouwd en dat vervolgens gebruikt om er zelf beter van te worden?

Ze hebben anderen strategisch verhoogd, zodat die hen terug moeten verhogen (voor wat hoort wat, wederkerigheidsprincipe). Uiteindelijk zullen ze deze investering verzilveren. In zekere zin een vorm van zelfverhoging en anderverlaging.

Tonen ze geen spijt als ze beslissingen hebben genomen die een negatief effect hebben gehad op het bedrijf, de aandeelhouders of het personeel?

Ze zijn niet bereid en in staat tot gepaste zelfverlaging. In plaats daarvan gebruiken ze anderverlaging en zelfverhoging.

Ze kunnen ook niet anders, omdat spijt een emotionele beleving van de situatie vereist. die beleving moet ook nog eens vertaald kunnen worden in adequaat gedrag.

Grote impact van winst en verlies

Wij zitten zo in elkaar dat we verlagingen vermijden en, waar mogelijk, verhogingen nastreven. In die volgorde. Verlagingen zijn geen probleem, zolang we ze in langetermijn perspectief kunnen plaatsen: straks leiden ze tot een verhoging.

Verlagingen leiden tot extremere compensatie

Bij de psychopatische persoonlijkheid is dat een stuk extremer. Meer dan anderen heeft hij de behoefte om verlagingen te vermijden. Wat het langetermijn effect ervan ook kan zijn, de verlaging heeft hier en nu een enorme impact. Het geeft een onprettig gevoel en daar kan hij nu eenmaal niet mee overweg.1

Een verlaging is het ergste wat de psychopaat kan overkomen en leidt sneller tot compensatie. Het compensatiegedrag kan ook erg groot zijn in verhouding tot de ervaren verlagingen.

Verslaafd aan verhogingen

Ook aan de andere kant werkt het bij de psychopaat iets extremer: de behoefte aan verhogingen is groter. Hier speelt het beloningsmechanisme een belangrijke rol. Een verhoging geeft (in extreme vorm) een euforisch gevoel: de beker is binnen. Zulke gevoelens kunnen zeer verslavend zijn. Elke keer opnieuw gaat de adrenaline junkie op zoek naar een nieuwe kick. Als de kick (de verhoging) te lang uitblijft, ontstaan ontwenningsverschijnselen. Die staan, ook fysiologisch, gelijk aan verlaging. Verlaging kan alleen maar gecompenseerd worden met (zelf)verhoging of anderverlaging.

Controle staat centraal

Controle hebben over een situatie, de situatie de baas zijn, ervaren we als een verhoging. Omgekeerd is geen controle hebben juist zeer verlagend. Dat laatste is voor de psychopaat natuurlijk een probleem. Hij zal daarom alles doen om de situatie naar zijn hand te zetten.

De psychopaat en de ander

De impact van verhogingen en verlagingen op de psychopaat heeft gevolgen voor zijn relatie met anderen. Hij is heel goed in het organiseren van zijn verhogingen en maakt daarbij strategisch gebruik van alle vier de statusbewegingen.

Hij geeft anderen het gevoel dat ze verhoogd worden. Die kunnen daar geen nee tegen zeggen en ze laten zich als het ware meezuigen in de intriges. Dat komt deels door het wederkerigheidsprincipe zoals dat bij 'gewone' mensen werkt: verhoogd worden vraagt om een terugverhoging. Dus verhoogt men de psychopaat lustig terug.

Deze anderen, de terugverhogers, de 'slachtoffers', voelen zich in het spel zo verhoogd dat zij gemakkelijke 'gelovigen' worden. Sommigen worden zelfs idolaat en kunnen niet geloven dat hun idool zo 'slecht' is.

Vaak krijgen mensen na verloop van tijd wel in de gaten dat ze misbruikt worden. Hieraan toegeven zou echter een verlaging zijn, en een stevige. Om die verlaging te vermijden, kunnen deze slachtoffers zelf min of meer misbruik gaan maken van anderen. Ook zij gaan compensatiegedrag vertonen. Lang niet altijd is iemand bereid of in staat om de psychopaat zelf aan te pakken. Degene die dat doet, zou de klokkenluider kunnen zijn. Vaak, zo laat de actualiteit nog steeds zien, trekt de klokkenluider aan het kortste (en laagste) eind.

Naarmate het spel van de psychopaat vordert, krijgen meer mensen in de gaten dat er iets niet klopt. Toch wordt hij zelden echt aangepakt. Behalve het klokkenluiderprobleem, zijn er nog twee redenen waardoor mensen niet expliciet en bespreekbaar maken wat impliciet en voelbaar is.

Allereerst is niet iedereen op eenzelfde manier misbruikt. Niet iedereen heeft dus een even dwingende reden om tot actie over te gaan.

De tweede reden: de psychopaat zorgt dat er regelmatig nieuwe mensen in zijn netwerk komen. De nieuwe slachtoffers zijn nog niet zo ver dat ze zijn werkelijke aard zien.

Verantwoordelijkheid en aanpak

We hebben 'slachtoffer' niet voor niets tussen aanhalingstekens gezet. Zijn de slachtoffers alleen maar slachtoffer? Feit is dat de dynamiek van de psychopaat zich alleen kan voordoen in een context waarin anderen het laten gebeuren.

De meeste betrokkenen krijgen op zeker moment het gevoel dat er iets niet in de haak is. Juist door dit niet expliciet en bespreekbaar te maken, houden zij de situatie in stand. Heb je niets in de gaten, dan kun je zeker slachtoffer worden van de psychopaat. Doorzie je de dynamiek, maar doe je niets, dan houd je het systeem eigenhandig in stand.

Met doorzien en aanpakken ben je natuurlijk nog niet slachtoffer-af, helaas. De praktijk kan complex en pijnlijk zijn. Waar het vooral om gaat is dat je met doorzien en niet handelen in zekere zin medeplichtig wordt.

De enige optie: maak expliciet en bespreekbaar

Ook waar een psychopaat aan het werk is, geldt onverminderd: maak expliciet en bespreekbaar wat impliciet en voelbaar is. Het is de enige manier om problemen te voorkomen of aan te pakken. Dat betekent niet dat de psychopaat daardoor zijn gedrag kan veranderen. Wel is het mogelijk om samen met andere betrokkenen het proces een andere richting te geven en verdere schade te voorkomen.

Overigens zijn veel psychopaten tot op zekere hoogte in hun gedrag te sturen. We hebben het over mensen met een probleem, hoewel ze het niet allemaal zo ervaren. Bij de een is het sterker dan bij de ander. We kunnen eigenlijk beter spreken van psychopatische persoonlijkheid. Extreme psychopaten komen we wat minder tegen. Maar de ellende die zij aanrichten, is vaak mede mogelijk gemaakt door de context. Een context waarin ook anderen een rol spelen.

Dat maakt het begrijpelijk, maar het is geen excuus.

1Het komt niet uit de lucht vallen dat we 'hij' en 'hem' gebruiken. Het betreft meestal mannen.

Let's Get In Touch!


© Stultiens & Stultiens